หัวข้อ : เรารักพุทธศิลปะสถาปัตยกรรมไทย(we Love Thai Buddhist Arts and Architectures) ข้อความ : เรารักพุทธศิลปะสถาปัตยกรรมไทย We Love Thai Buddhist Arts and Architectures *** โดย...พระมหานพดล ปุญญสุวฑฺฒโก ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดมหาพฤฒาราม ฝ่ายการศึกษา หัวหน้าภาควิชาบาลีและสันสกฤต คณะพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ความนำ ศิลปะสถาปัตยกรรมไทย ส่วนใหญ่รังสรรค์ขึ้นจากพลังความรักศรัทธา ด้วยความวิริยะ สติ สมาธิ และปัญญาของนักจิตรกร ปฏิมากร และสถาปนิก ซึ่งได้รับอิทธิพลจากพระพุทธศาสนา ดังนั้น เราจึงให้ความรัก ความสนใจ และภาคภูมิใจในมรดกทางศิลปะสถาปัตยกรรมที่ทรงคุณค่าทางจิตใจของชาติ เมื่อเรามีความรู้ความเข้าใจชัดถึงคุณค่าและเข้าถึงศิลปะสถาปัตยกรรมไทยแล้ว ทำให้เรามีพลังจิตที่งดงามนำไปสู่พลังความศรัทธาเลื่อมใสในพระศาสนาที่บริสุทธิ์ เข้าถึงพุทธะด้วยความเพียรพยามยามอย่างมีสติสมาธิ ที่ก่อให้เกิดปัญญา สามารถพัฒนาชีวิตจิตใจไปสู่ อิสรภาพ สันติภาพและสันติสุขในที่สุด ๑. ความหมาย “ศิลปะสถาปัตยกรรม” และตัวอย่าง \"ศิลปะ\" หมายถึง งานฝีมือที่ละเอียดประณีตยอดเยี่ยม สะท้อนถึงอารมณ์ ความรู้สึกของผู้ทำงานชิ้นนั้นอย่างประจักษ์ชัด เช่น จิตรกรรมฝาผนัง ประติมากรรม งานเขียนลวดลาย งานแกะสลัก งานปั้นลาย ประดับสิ่งปลูกสร้างในพระพุทธศาสนา ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ ใบเสมา \"สถาปัตยกรรม\" หมายถึง ศิลปะวิชาว่าด้วยการก่อสร้าง อาคาร สิ่งปลูกสร้างรูปทรงต่าง ๆ เช่น พระอุโบสถ พระวิหาร ปราสาท มณฑป พระปรางค์ พระเจดีย์ \"ปูชนียสถาน\" หมายถึง สิ่งปลูกสร้างและบริเวณสถานที่เคารพนับถือ ซึ่งมีความสำคัญทางพระพุทธศาสนา เช่น พระอุโบสถ พระวิหาร ปราสาท มณฑป พระปรางค์ พระเจดีย์ \"ปูชนียวัตถุ\" หมายถึง วัตถุหรือสิ่งที่เป็นสัญลักษณ์และเครื่องหมายที่ควรเคารพ นับถือ บูชาในทาง พระพุทธศาสนา เช่น พระพุทธรูปบูชาปางต่าง ๆ หนังสือพระธรรม คัมภีร์ใบลาน และพระไตรปิฎก \"พระพุทธรูป\" หมายถึง รูปเคารพหรือรูปเหมือนแทนองค์พระพุทธเจ้า(พุทธปฏิมากร)ในอิริยาบถต่าง ๆ สร้างขึ้นตามประวัติศาสตร์พระพุทะศาสนา และความศรัทธาคตินิยมของปฏิมากรและพุทธศาสนิกชน ๒. พระพุทธรูปปางสำคัญ พระพุทธรูปปางมารวิชัยหรือปางผจญมาร ลักษณะประทับนั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ซ้ายหงายวางบนพระเพลา(ตัก) พระหัตถ์ขวาวางคว่ำบนพระชานุ(เข่า) ปลายนิ้วเหยียดตรงชี้ลงพื้น นิยมสร้าง ประดิษฐานไว้เป็นพระประธานในพระอุโบสถ พระวิหาร ศาลาการเปรียญ เพื่อระลึกถึงพระจริยาวัตรที่พระพุทธองค์ทรงชนะมาร พระพุทธรูปปางประจำวัน (พระประจำวัน) ๑. ปางถวายเนตร พระประจำวันอาทิตย์ ลักษณะประทับยืน ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองคว่ำเหยียดลงประคองไขว้ไว้ด้านหน้า ๒. ปางห้ามญาติ พระประจำวันจันทร์ ลักษณะประทับยืน พระหัตถ์ข้างหนึ่ง หรือทั้งสอง ยกตั้งขึ้นสูงระดับสะเอว ๓. ปางไสยาสน์ พระประจำวันอังคาร ลักษณะนอนตะแคงขวา ๔. ปางอุ้มบาตร พระประจำวันพุธ ลักษณะประทับยืนอุ้มบาตร ๘. ปางปาริไลยก์ (ป่าเรไลยก์) พระประจำวันพุธกลางคืน ลักษณะพระทับนั่งห้อยพระบาท ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองค่ำวางไว้บนพระชานุ(เข่า) ๕. ปางนั่งขัดสมาธิ พระประจำวันพฤหัสบดี ลักษณะประทับนั่งขัดสมาธิ ๖. ปางรำพึง พระประจำวันศุกร์ ลักษณะประทับยืนมือทั้งสองยกขึ้นหัยฝ่ามือประคองไขว่ไว้บนหน้าอก ๗. ปางนาคปรก พระประจำวันเสาร์ ลักษณะประทับนั่งขัดสมาธิบนขนดพญานาค มุจจลินทร์ ซึ่งแผ่พังพานปกเหนือพระเศียร ๓. ศิลปะต่าง ๆ และความหาย \"ช่อฟ้า\" ได้แก่ ส่วนที่มีรูปทรงเหมือนหัวนาคชูขึ้นท้องฟ้าติดอยู่บนยอดสุดของหน้าบันกับสันหลังคา(อกไก่) \"ใบระกา\" ได้แก่ ส่วนที่มีรูปทรงเป็นครีบ ๆ หรือลวดลายต่าง ๆ ติดกับลำยองระหว่างช่อฟ้ากับหางหงส์เหนือหน้าบัน พระอุโบสถ พระวิหารและปราสาท \"หางหงส์\" ได้แก่ ส่วนประดับรูปทรงคล้ายหางส์ติดอยู่ปลายจันทันหน้าจั่วหรือปลายตะเข้บัวหัวเสาพระอุโบสถ พระวิหาร และปราสาท \"ใบเสมา\" ได้แก่ ส่วนที่มีรูปททรงคล้ายเจว็ดพระภูมิใช้บอกเขตแดนพระอุโบสถสำหรับทำสังฆกรรมหรือกิจกรรมสงฆ์ \"พระเจดีย์\" ได้แก่ สิ่งก่อสร้างบรรจุสิ่งเคารพบูชาเนื่องด้วยพระพุทธเจ้าหรือพระพุทธศาสนารูปทรงคล้ายลอมฟางหรือมีรูปทรงคล้ายระฆัง-บาตร หรือโอคว่ำ \"พระปรางค์\" ได้แก่ สิ่งก่อสร้างบรรจุสิ่งเคารพบูชาเนื่องด้วยพระพุทธเจ้าหรือพระพุทธศาสนารูปทรงมียอดสูงคล้ายฝักข้าวโพด-ฝักเพกาหรือกลีบมะเฟืองปักอยู่ข้างบน ๔. ศิลปะสถาปัตยกรรม ในวัดมหาพฤฒาราม วัดมหาพฤฒารามเป็นพระอารามหลวงชั้นตรีชนิดวรวิหารเดิมชื่อวัดท่าเกวียนต่อมาได้มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(ร.๔) ให้เปลี่ยนชื่อเป็น วัดตะเคียนและวัดมหาพฤฒาราม ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๙๕ มีพื้นที่ ๑๔ ไร่ แบ่งออกเป็น ๒ เขต ได้แก่ เขตพุทธาวาส และ เขตสังฆาวาส ก. เขตพุทธาวาส คือ ส่วนพื้นที่ภายในกำแพงแก้ว ประกอบด้วย ๑. พระอุโบสถ รัชกาลที่ ๔ ภายในพระอุโบสถมีศิลปกรรมที่สำคัญดังนี้ :- -ภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่อง ธุดงค์ ๑๓, ภาพการทำสังคายนาพระไตรปิฎก ๙ ครั้ง -ภาพเขียนตู้พระไตรปิฎกฉบับทอง และภาพเขียนต้นเตปิฏกพฤกษ์ -ลายปูนปั้นนูนสูงปริศนาธรรม บนบานประตู-บานหน้าต่างหน้า ประกอบด้วยรูป \"วัวเทียมเกวียน\" หมายถึง ชื่อเดิมของวัดคือ วัดท่าเกวียน หรือ วัดตะเคียน, \"ช้างหนึ่งเชือก\" หมายถึง พระมหพฤฒาจารย์ (พระอธิการแก้ว) อายุ ๑๐๗ ปี เจ้าอาวาสรูปแรกแรกปแรก \"เทวดาทูลพานรองพระมหามงกุฏ\" หมายถึง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(ร.๔) - ลายปูนปั้นหน้าบัน เป็นรูปพานทองรองพระมหามงกุฏ ตั้งอยู่ในบุษบกซึ่งประดิษฐานอยู่บนหลัง ช้างสามเศียร มีความหมายดังนี้:- \"พระมงกุฏ\" หมายถึง พระปรมาภิไธยเดิม ของพระบาทสมเด็จ พระจอมเกล้า รัชกาลที่ ๔ ซึ่งมีพระนามเดิมว่า เจ้าฟ้ามหามงกุฏ (Prince Crow or The King Mongkut) \"ช้างสามเศียร\" หมายถึง สยามประเทศ หรือ ประเทศไทย ๒. พระวิหาร รัชกาลที่ ๕ ภายในพระวิหารมีศิลปกรรมที่สำคัญดังนี้ :- -พระพุทธรูปประธานองค์ใหญ่ ปางมารวิชัย หน้าตักกว้าง ๓ เมตร สูง ๔.๑๐ เมตร เป็นศิลปะสุโขทัยผสมเชียงแสน เป็นที่เก็บตู้คัมภีร์ ใบลาน และใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมวันพระ-วันอาทิตย์ - ลายปูนปั้นหน้าบัน เป็นรูปพานทองรอง พระเกี้ยว(จุฬาลงกรณ์) ตั้งอยู่ในบุษบกซึ่งมีความหมายดังนี้ :- \"พระเกี้ยว(จุฬาลงกรณ์)\" หมายถึง พระปรมาภิไธยเดิม ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า รัชกาลที่ ๕ ซึ่งมีพระนามเดิมว่า เจ้าฟ้ามหาจุฬาลงกรณ์ (The King Chulalongkorn) ๓. พระวิหาร พระพุทธไสยาสน์ (พระนอน) ภายใน ประดิษฐาน พระพุทธรูปปางไสยาสน์ มีองค์พระยาว ๑๙.๒๕ เมตร สูง ๓.๒๕ เมตร ๔. พระปรางค์ ๔ องค์ สันนิษฐานว่า สร้างขึ้นเพื่อระลึกบูชาพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ คือ พระกกุสันธะพุทธเจ้า พระโกนาคมนะพุทธเจ้า พระกัสสปะ พุทธเจ้า และพระโคตมะพุทธเจ้า มีความสูง ๑๗ เมตร ๑๖ เมตร ๑๕ เมตร และ ๑๔ เมตร เรียงลำดับลดหลั่นกันลงมาจากทิศตะวันตก ๕. พระเจดีย์ ๓ องค์ ทางทิศตะวันออกติดกำแพงแก้ว คือ พระธาตุเจดีย์ พระธรรมเจดีย์ และ พระอุทเทสิกเจดีย์ ๖. ลายปูนปั้นตราแผ่นดิน ปรากฏอยู่บนหน้าบันซุ้มประตูกำแพงแก้วทิศตะวันออกและตะวันตก มีความหมายของสัญลักษณ์ดังนี้:- \"พระมหามงกุฏ\" หมายถึง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (เจ้าฟ้ามหามงกุฏ) \"กงจักร และ ตรีเพชร (กรีเพชร)\" หมายถึง ราชวงศ์จักรี \"ช้างสามเศียร\" หมายถึง สยามประเทศ หรือ ประเทศไทย \"ช้างหนึ่งเชือก\" หมายถึง อาณาจักรล้านช้าง \"กริชไขว้\" หมายถึง อาณาจักรชวาและมลายู ดังนั้น รวมสัญลักษณ์ทั้งหมด จึงหมายถึง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(เจ้าฟ้ามหามงกุฏ) รัชกาลที่ ๔ แห่งราชวงศ์จักรี พระมหากษัตริย์ผู้ครองสยามประเทศหรือประเทศไทย ทรงมีพระเกียรติคุณแผ่ไพศาลไปไกลถึงอาณาจักรล้านช้าง(ลาว) และอาณาจักรชวา-มลายู(อินโดนีซียและมาเลเซีย) ๖. มณฑป หลวงปู่นพ ภูวธิ ประดิษฐานสรีระไม่เน่าไม่เปื่อยของอดีตพระผู้ทรงประปาติโมกข์ และผู้ทรงสมาธิวิปัสสนาคุณ ๗. หอระฆัง ใช้ตีบอกสัญญาณให้พระภิกษุสงฆ์มาทำวัตรสวดมนต์และทำกิจของสงฆ์ เวลาเช้า-เย็น และทุกวันพระ ๘ ค่ำ และ วันพระ ๑๕ ค่ำ ข. เขตสังฆาวาส คือ ส่วนพื้นที่ภายนอกกำแพงแก้ว ประกอบด้วย ๑. หมู่กุฏิสงฆ์ และศาลากลางคณะ ๒. โรงเรียนพระปริยัติธรรม ๓. ศาลาอเนกประสงค์ ๔. ฌาปนสถาน (เมรุสถาน) ด้วยธรรมปฏิสันถาร จาก...พระมหานพดล ปุญฺญสุวฑฺฒโก ********************************************************** จาก : พระมหานพดล ปุญฺญสุวฑฺฒโก - 02/12/2002 20:06